YER OSTI SIZOT SUVLARI DINAMIKASI O‘ZGARISH JARAYONINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH
DOI:
https://doi.org/10.47390/ts-v4i3y2026N06Ключевые слова:
sizot suvlari, yer osti suvlari sathi, matematik modellashtirish, filtratsiya jarayoni, analitik yechim.Аннотация
Yer osti sizot suvlari sathining o‘zgarish qonuniyatlarini aniqlash gidrogeologik tizimlarning shakllanishi va rivojlanishini tushunishda muhim ilmiy ahamiyatga ega. Sizot suvlari harakati tabiiy va antropogen omillar ta’sirida shakllanadigan murakkab gidrodinamik jarayon bo‘lib, uning fazoviy va vaqt bo‘yicha o‘zgarishinii aniqlash suv resurslaridan oqilona foydalanish hamda meliorativ tizimlarni samarali boshqarish uchun zarur hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan mazkur tadqiqot yer osti sizot suvlari sathi dinamikasini matematik modellashtirish masalasini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot doirasida sizot suvlari sathining OX yo‘nalish bo‘yicha vaqt davomida o‘zgarishini tavsiflovchi matematik model ishlab chiqildi. Model filtratsiya jarayonlarini ifodalovchi differensial tenglamaga asoslanib, mos boshlang‘ich va chegaraviy shartlar bilan ifodalandi. Masalani analitik yechish jarayonida Furye qatori usulidan foydalanildi va natijada sizot suvlari sathining fazoviy koordinata hamda vaqtga bog‘liq umumiy yechimi trigonometrik funksiyalar va eksponensial ko‘paytuvchilardan iborat qator ko‘rinishida hosil qilindi. Olingan matematik yechim sizot suvlari sathining OX yo‘nalish bo‘yicha taqsimlanish qonuniyatlarini hamda gidrodinamik jarayonlarning vaqt davomida barqarorlashish xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Modellash natijalari filtratsiya koeffitsiyenti, gidravlik gradient, g‘ovak muhitning fizik xossalari va qatlamning geometrik parametrlarini sizot suvlari dinamikasining asosiy shakllantiruvchi omillari sifatida tavsiflaydi. Taklif etilgan matematik yondashuv yer osti suvlari sathining o‘zgarish jarayonlarini nazariy jihatdan tahlil qilish, gidrogeologik tizimlarning rivojlanish tendensiyalarini aniqlash hamda suv resurslari holatini prognozlash uchun qo‘llanishi mumkin. Tadqiqotning ilmiy yangiligi sizot suvlari dinamikasini bir o‘lchovli fazoda matematik modellashtirish orqali analitik yechim olish hamda gidrogeologik jarayonlarning asosiy qonuniyatlarini aniqlash imkoniyatini yaratganligi bilan belgilanadi.
Библиографические ссылки
1. Abdullayev A., Hidoyatova M., Kuralov B. A. About one differential model of dynamics of groundwater // E3S Web of Conferences. – 2023.
2. Abesh B., Anderson J. T., Hubbart J. Using MODFLOW to model riparian wetland shallow groundwater and nutrient dynamics in an Appalachian watershed // Water. – 2024.
3. Alkandari A. H., Alsumaiei A. A. Numerical modelling of groundwater flow in an urban aquifer under extensive artificial recharge forcings // Hydrological Processes. – 2025.
4. Alsumaiei A. A. A nonlinear autoregressive modeling approach for forecasting groundwater level fluctuation in urban aquifers // Water. – 2020.
5. Alsumaiei A. A. Interpretable machine learning framework for managing shallow water table rise in urban aquifers // Hydrology Research. – 2025.
6. Arnaud L., Gutierrez A., Zegoulli I., Gonomy N. Modelling groundwater flow in the Plaine du Nord–Massacre shallow aquifer, Haiti // Hydrogeology Journal. – 2022.
7. Behera A. K., Pradhan R. M., Kumar S., Chakrapani G., Kumar P. Assessment of groundwater flow dynamics using MODFLOW in shallow aquifer system of Mahanadi Delta (East Coast), India // Water. – 2022.
8. Bizhanimanzar M., Leconte R., Nuth M. Modelling of shallow water table dynamics using conceptual and physically based integrated surface-water–groundwater hydrologic models // Hydrology and Earth System Sciences. – 2018.
9. Hsieh P.-C., Yu P.-W., Wu M. Analytical model of groundwater flow in a rectangular domain for spatiotemporally distributed recharge // Hydrological Processes. – 2025.
10. Khrapov S. Numerical modeling of self-consistent dynamics of shallow and ground waters // Mathematical Physics and Computer Simulation. – 2021.
11. Manesh M. M., Beall King A. Review of sub-models in groundwater system dynamics models to facilitate “lego-like” modeling // Water. – 2025.
12. Mu D., Xun Y., Gao Y., Ren D., Sun C., Ma X., Huang G., Xu X. A modified SWAT model for mechanistic simulation of soil water–salt transport and the interactions with shallow groundwater // Hydrological Processes. – 2023.
13. Oad V., Szymkiewicz A., Berezowski T., Gumuła-Kawęcka A., Šimůnek J., Jaworska-Szulc B., Therrien R. Incorporation of horizontal aquifer flow into a vertical vadose zone model to simulate natural groundwater table fluctuations // Water. – 2025.
14. Rahman A. S., Rosolem R., Kollet S., Wagener T. Towards a computationally efficient free-surface groundwater flow boundary condition for large-scale hydrological modelling // Advances in Water Resources. – 2019.
15. Tiutkin O. L., Bubnova O. A., Markul R. V., Miroshnyk V. A., Mashykhina P. B. Modeling the dynamics of groundwater in applied problems // Ukrainian Journal of Civil Engineering and Architecture. – 2025.
16. Tsypin M., Cacace M., Guse B., Güntner A., Scheck-Wenderoth M. Modeling the influence of climate on groundwater flow and heat regime in Brandenburg (Germany) // Frontiers in Water. – 2024.
17. Vázquez-Báez V., Rubio-Arellano A. B., García-Toral D., Rodríguez-Mora I. Modeling an aquifer: Numerical solution to the groundwater flow equation // Mathematical Problems in Engineering. – 2018.
18. Wu Y.-H., Nakakita E. Numerical modeling of transient water table in shallow unconfined aquifers: A hyperbolic theory and well-balanced finite volume scheme // Advances in Water Resources. – 2024.
19. Xu L., Cui X., Bian J., Wang Y., Wu J. Dynamic change and driving response of shallow groundwater level based on random forest in southwest Songnen Plain // Journal of Hydrology: Regional Studies. – 2024.
20. Ying Z., Tetzlaff D., Comte J., Wu S., Soulsby C. Storage dynamics and groundwater–surface water interactions in a drought sensitive lowland catchment: Process-based modelling as a learning tool // Hydrological Processes. – 2025.
21. Daliev S., Urakov S., Sirojiddinov F., Abbasova M., Nurboboev S. Three-Dimensional Mathematical Model of the Process of Groundwater Level Change // IAENG International Journal of Applied Mathematics. – 2025. – Vol. 55, No. 11.
22. Daliev S., Urakov S., Elmurodov U., Xaitov O., Abbasova M. A Three-Dimensional Mathematical Model for Groundwater Level Variations in a Two-Layered Medium // Engineering, Technology & Applied Science Research. – 2025. – Vol. 15, No. 5. – P. 28368–28376.
23. Daliev S., Xudoyberdiyev S., Abdullayeva Z., Shikhnazarova G. Three-dimensional mathematical model of groundwater level and salt concentration changes in a single-layer media // AIP Conference Proceedings. – 2024. – Vol. 3045, No. 1. – Article 050014.
24. Daliev S., Kurbonov N., Ibragimova K., Dzhurayeva S. Numerical modeling of groundwater level changes in multilayer media // AIP Conference Proceedings. – 2024. – Vol. 3045, No. 1. – Article 040025.
25. Daliev S., Sirojiddinov F., Khaitov O. Developing mathematical models to study changes in groundwater levels and salt concentration // E3S Web of Conferences. – 2024. – Vol. 589. – Article 03011


