G‘OVAK MUHITDA SIZOT SUV SATHI DINAMIKASI VA TUZ MIGRATSIYASINING MATEMATIK MODELI
DOI:
https://doi.org/10.47390/ts-v4i4y2026N06Ключевые слова:
sizot suvlari, yer osti suvlari sathi, matematik modellashtirish, filtratsiya jarayoni, analitik yechim.Аннотация
Ushbu maqolada g‘ovak muhitda sizot suv sathi o‘zgarishi va undagi tuz konsentratsiyasining ko‘chishi jarayonlarini matematik modellashtirish masalasi o‘rganilgan. Tadqiqotda sizot suvlarining filtratsiya harakati Dyupi–Forchheimer farazi asosida tavsiflanib, massaning saqlanish qonuni yordamida suv sathi o‘zgarishini ifodalovchi Boussinesk tipidagi nochiziqli differensial tenglama hosil qilingan. Shuningdek, g‘ovak muhitda tuzlarning ko‘chishi jarayoni konveksiya-diffuziya tenglamasi yordamida modellashtirilgan. Tuz migratsiyasi jarayonida filtratsiya tezligi sizot suv oqimi sarfi orqali aniqlanib, suv sathi va tuz konsentratsiyasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik hisobga olingan. Natijada sizot suv sathi va tuz konsentratsiyasi o‘zgarishini tavsiflovchi bog‘langan matematik model shakllantirilgan. Model uchun mos boshlang‘ich va chegaraviy shartlar kiritilib, masalaning fizik ma’nosi asoslab berilgan. Taklif etilgan model g‘ovak muhitda sizot suvlarining gidrodinamik rejimini va tuzlarning yo‘nalish hamda vaqt bo‘yicha tarqalish qonuniyatlarini o‘rganishga imkon beradi. Mazkur matematik model sug‘oriladigan hududlarda sizot suvlarining o‘zgarishi, tuproq sho‘rlanishi jarayonlarini bashorat qilish hamda suv resurslaridan oqilona foydalanish masalalarini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.
Библиографические ссылки
1. Qian Y., Zhu Y., Zhang X., Wu J., Ye M., Mao W., Wu J., Huang J., Yang J. A local grid-refined numerical groundwater model based on the vertex-centred finite-volume method // Advances in Water Resources. – 2023. – DOI: 10.1016/j.advwatres.2023.104392.
2. Remson I. Introduction to groundwater modeling: finite difference and finite element methods // Eos, Transactions American Geophysical Union. – 1982. – Vol. 63. – P. 778. – DOI: 10.1029/EO063i037p00778-02.
3. Santoso H., Situmorang R. Groundwater modeling in open pit coal mining plans using the finite difference method // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2025. – Vol. 1517. – Art. 012025. – DOI: 10.1088/1755-1315/1517/1/012025.
4. Sbai M., Larabi A. A deforming mixed-hybrid finite element model for robust groundwater flow simulation in 3D unconfined aquifers with unstructured layered grids // Water. – 2023. – DOI: 10.3390/w15061177.
5. Shittu M., Usman M. Mathematical modeling of transient and steady-state groundwater flow in a confined aquifer // Journal of Applied Sciences and Environmental Management. – 2024. – DOI: 10.4314/jasem.v28i3.15.
6. Singh K., Pathania T. Development and real field application of meshless generalized finite difference method for unconfined groundwater flow modelling // Mathematics and Computers in Simulation. – 2025. – Vol. 240. – P. 332–346. – DOI: 10.1016/j.matcom.2025.07.027.
7. Strack O. Finite differences and finite elements // Groundwater Mechanics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2017. – P. 403–422. – DOI: 10.1017/9781316563144.011.
8. Tanbay T., Durmayaz A. Numerical modelling of groundwater radionuclide transport with finite difference-based method of lines // Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry. – 2023. – Vol. 332. – P. 4833–4845. – DOI: 10.1007/s10967-023-09020-1.
9. Daliev S., Urakov S., Sirojiddinov F., Abbasova M., Nurboboev S. Three-Dimensional Mathematical Model of the Process of Groundwater Level Change // IAENG International Journal of Applied Mathematics. – 2025. – Vol. 55, No. 11.
10. Daliev S., Urakov S., Elmurodov U., Xaitov O., Abbasova M. A Three-Dimensional Mathematical Model for Groundwater Level Variations in a Two-Layered Medium // Engineering, Technology & Applied Science Research. – 2025. – Vol. 15, No. 5. – P. 28368–28376.
11. Daliev S., Xudoyberdiyev S., Abdullayeva Z., Shikhnazarova G. Three-dimensional mathematical model of groundwater level and salt concentration changes in a single-layer media // AIP Conference Proceedings. – 2024. – Vol. 3045, No. 1. – Article 050014.
12. Daliev S., Kurbonov N., Ibragimova K., Dzhurayeva S. Numerical modeling of groundwater level changes in multilayer media // AIP Conference Proceedings. – 2024. – Vol. 3045, No. 1. – Article 040025.
13. Daliev S., Sirojiddinov F., Khaitov O. Developing mathematical models to study changes in groundwater levels and salt concentration // E3S Web of Conferences. – 2024. – Vol. 589. – Article 03011.


